foto: Paul Hilkens

De jury over Lamers werk

De jury is unaniem overeengekomen dat de eerste Wijnberg ScenografiePrijs, dit jaar een oeuvreprijs, maar naar één persoon in het Nederlandse theater kan gaan: Jan Joris Lamers. Sinds zijn afstuderen in 1969 als regisseur aan de Amsterdamse Toneelschool heeft Lamers er alles aan gedaan om het theater binnenstebuiten te keren. Hij is tegenwoordig vooral bekend met Maatschappij Discordia, dat hij oprichtte in 1981, maar hij stond ook aan de wieg van het Werkteater (1969) en het Onafhankelijk Toneel (1971). Ook ontwerpt hij toneelbeelden voor anderen, onder wie Anne Teresa De Keersmaeker.

Lamers heeft een heel eigen kijk op scenografie. Het toneel verandert bij hem nooit in een landgoed of een huiskamer, het is gewoon wat het is: de ruimte waar toneel wordt gespeeld. Lamers legt het mechanisme van het theater bloot door de constructie ervan te laten zien. De jury ziet zijn werk daarom als de radicaalst mogelijke vorm van scenografie, juist door de manier waarop inhoud de vorm bepaalt en vorm de inhoud. Als geëngageerd kunstenaar, exponent van de jaren zeventig, provocatief en wars van regels, heeft Lamers het Nederlandse theater letterlijk herschapen. Hij is een confronterende dialoog aangegaan met het theater, door dat theater voortdurend te de- en reconstrueren.

Vele theatermakers en scenografen heeft hij aangezet – en zet hij nog altijd aan – te zoeken naar een eigen denkwijze over scenografie, tot kunstenaarschap boven vakmanschap, tot anarchisme boven volgzaamheid. Als maker inspireerde hij vele jongere theatermakers, zoals Dood Paard, ’t Barre Land, Rieks Swarte, Lotte van den Berg, Marc Warning en vele anderen.

Een toneelbeeld van Lamers pik je er altijd meteen uit: je hoeft maar antieke en versleten stoeltjes te zien of je weet: dit is Jan Joris Lamers. Of de speelvloer ligt bezaaid met attributen waarvan je je tot het eind afvraagt wat daarvan de bedoeling is. Hij ontwerpt geen barokke decors, geen ingenieuze toneelmachines of geoliede draaiplateaus. Lamers gebruikt wat hij tegenkomt en alles hangt van draadjes, plakband en spijkertjes aan elkaar. Die constructies mag het publiek best zien, móet het zelfs zien. Hier wordt theater gemaakt, kijk maar. Net zoals de acteurs schijnbaar achteloos de teksten opzeggen met het script in de hand, doet de toneelruimte geen enkele moeite om te verbergen dat het om theater gaat. Als het plakband loslaat, vallen de doeken naar beneden; in het theater van Lamers ben je je leven niet zeker.

Samen met zijn vaste Discordia-partners Annette Kouwenhoven en Matthias de Koning maakt Lamers een soort ‘doe-het-zelf-theater’, met zorgvuldig geselecteerde materialen, meubelstukken en design. Daar komt geen van buiten gehaalde ontwerper of kostuumnaaister aan te pas. Lamers bedient zichzelf van minimale middelen waarmee hij een maximaal appel doet op de verbeeldingskracht van de toeschouwer.

De jury van de Wijnberg ScenografiePrijs 2009 ziet Lamers’ inzichten en opvattingen als een grote, bepalende impuls voor het hele Nederlandse toneel.

De Wijnberg ScenografiePrijs 

Deze prijs, die dit jaar voor het eerste wordt uitgereikt, is voor de beste scenografie en vernoemd naar Nicolaas Wijnberg (1918-2006); een van Nederlands belangrijkste en meest vernieuwende ontwerpers van na de oorlog. Dit jaar is het een oeuvreprijs van € 5.000,-. Vanaf 2010 is de Wijnberg ScenografiePrijs evenals de overige TIN Theaterprijzen een seizoensprijs. De jury 2009 bestond naast voorzitter Dingeman Kuilman uit Gerardjan Rijnders – theatermaker en schrijver, Aziz – modevormgever/kunstenaar, Sanne Danz – ruimtelijk ontwerper en Ingrid van Frankenhuyzen – hoofdredacteur Cultureel Persbureau.

Download hier het juryrapport van de TIN TheaterPrijzen 2009.

De TIN Theaterprijzen worden mede mogelijk gemaakt door Vrede van Utrecht, de Gemeente Utrecht, Centraal Museum, Atelier van Gog, Drukkerij Spinhex & Industrie, BNO, Items, VPT en P/f.